Disa fjalë për Ronsard-in dhe veprën e tij


Kur vjen fjala për klasikët e letërsisë, sidomos në këto kohëra me një zhvillim të paparë të teknologjisë, vetiu na shfaqet më qartë kahja e lexuesit të gjerë, i cili ka gjithnjë e më pak kohë për poezinë. Situata më sjell ndërmend fjalën ”ngarendje”. Po të përdorim etimologjinë popullore, - jo rrallë po aq e aftë sa edhe ajo shkencore, - ”ngarendja” nuk është veçse një motërzim i Quo vadis-it. Për fat të keq, lexuesit të sotëm i është krijuar bindja se klasikët janë vjetëruar, nuk i drejtohen më dot shpirtit të tij, nuk ia plotësojnë shijet estetike. Ngarendja pas mbijetesës, mirëqënies dhe gjetjes së një identiteti të qartë, e përgjumin vetëdijën dhe shpesh, kur beson se, duke ecur në një hap me kohën, po lartohet shpirtërisht, njeriu i sotëm thjesht harxhon kohën që mund ta kish pasuruar me letërsi të zgjedhur dhe vërtet formuese. Duke iu përgjigjur një pyetjeje rreth rëndësisë së përkthimeve, nobelisti Boris Pasternak (poet, prozator e përkthyes i shquar, 1890-1960), shprehej: Në fakt, i vetmi lloj përkthimi interesant është ai i klasikëve. Është një punë sfiduese. Sa i përket shkrimit modern, përkthimi i tij rrallë është i dobishëm, megjithëse mund të jetë i lehtë.[1]

Një shqyrtim i paanshëm i gjendjes së sotme të përkthimeve, - tematikë, stile, autorë, - na bind se nuk janë klasikët të vjetëruar apo të prapambetur, por shoqëria e sotme nuk gjen e ndoshta nuk do të gjejë kohën e domosdoshme për t’u pasuruar shpirtërisht.

Ndër emrat me vepër të ndritshme poetike, bën pjesë edhe Pierre de Ronsard, sonetist i shquar francez, që u lind më 11 shtator 1524 në Couture-sur-Loir, Centre-Val de Loire dhe ndërroi jetë më 27 dhjetor 1585 në La Riche, Centre-Val de Loire. Ishte poeti i Oborrit, (aspak i ngjashëm me shkrimtarët e mëvonshëm të ”oborreve”) i vlerësuar lart nga mbreti për idetë dhe përkrahjen e politikës së nënës mbretëreshë kundër hygenotëve, të shprehura në veprën e tij “Discours de la Misère de ce Temps (1562-1563)”. Falë dhuntive të tij të shumanshme, në vizionin poetik, por edhe politik, poeti gëzonte të drejtën të ulej në të djathtë të sovranit.

Shqipërime / Traduceri / Translations

 




Poradeci dhe Kuteli – vepra që rriten

 

Lasgush Poradeci dhe Mitrush Kuteli janë dy autorë të zgjedhur edhe ngaqë veprat e tyre vazhdojnë të rriten e të pasurohen sëbrendshmi pa u varur nga gjerdanët me epitete e kërkime shkencore që mundohen të imponojnë hierarki kalimtare. Zemra e njerëzve na duhet fituar, i shkruante dikur Lasgushi Asdrenit. Mund të thuhet se veprat e Lasgushit dhe të Mitrushit fitojnë prore zemra lexuesish, pavarësisht nga mosha e formimi, zgjojnë shqisën e së vërtetës, dashurinë për shqipen e përhershme dhe atdhetarinë e kulluar. Sepse veprat e tyre janë nga fort të rrallat që e shndërrojnë lokalen në universale pa pasur nevojë të përkthehen në shumë gjuhë.

 

Po përveçse Lasgush e Mitrush, të dy këta gjení të padiskutueshëm që lindi Poradeci, kanë qenë edhe Llazar Gusho e Dhimitër Pasko, sidomos në në shoqëri që i ndante njerëzit për së gjalli, ashtu siç i ndante edhe të vdekurit sipas kriteresh ideologjikë.

 

Dëshmi më të sakta e më të pasura për marrëdhënien mes Lasgushit e Mitrushit padyshim që mund të sjellin vetëm fëmijet e tyre, që, për nga kultura e përkushtimi, shpjenë më tej me dinjitet dhuntitë e prindërve.

Mishërim i mënçurisë, durimit dhe atdhetarisë

Damiani i Shqipërisë / fotografi nga interneti

 - në nderim të Fortlumturisë së Tij Damian Kokoneshit, Kryepeshkopi i Tiranës, Durrësit dhe i gjithë Shqipërisë në periudhën 1966-1967.

Fortlumturia e Tij Damiani i Shqipërisë, (Dhimitër Kokoneshi, Llëngë 1886 – Pogradec 1973) është një personalitet, mbi jetën dhe veprimtarinë e të cilit nuk rëndon asnjë hije paqartësie, aq më pak dyshimi. Gjatë gjithë jetës së tij, Uratë Damiani pati bekimin dhe përkushtimin të ruante një baraspeshë të rrallë e frymëzuese ndërmjet besimit të mirëfilltë dhe veprimtarisë në të mirë të bashkësisë.

 

Qysh i ri, duke zbatuar kredon e fetarëve shqiptarë, pavarësisht nga dallimet, “Fe e atdhe”, Uratë Damiani u përfshi me armë në dorë në Luftën Nacional-Çlirimtare, për të mbrojtur atdheun, i cili, për një prift të lindur si ai, nuk shquhet ndjeshëm nga feja, sikurse anasjelltas.

Zbatimi i kredos së mësipërme lidhet drejtpërdrejt me urdhëresën e shpëtimtarit Jezu Krisht: “Jepi Qesarit atë që i takon Qesarit dhe Zotit atë që i takon Zotit”. Në të katër Ungjijtë e Shënjtë, marrëdhënia mes shtetarëve dhe fetarëve sqarohet plotësisht. Shtetarët (duhet të) bëjnë politikë, ndërsa fetarët (janë zgjedhur dhe) duhet të luten për ta, me dëshirën që Zoti t’u hapë sytë, t’i mësojë për mirë dhe, nëse nuk do të mundin të bëjnë mirë, të paktën të mos bëjnë, ose të bëjnë sa më pak keq.

 

Historia e Kishës Lindore ka mjaft shembuj priftërinjsh e murgjish që kanë dhënë ndihmesë në mbarëvajtjen e punëve të shtetit, duke nisur mbase me Shën Maksim Dëshmitarin, - martir që ishte kryesekretar perandorak dhe të cilit, si ndëshkim për shkrimet e jashtëzakoshme shpirtërore, i prenë dorën e djathtë dhe gjuhën, - e duke vijuar me Fan S. Nolin, si dhe me klerikë të ditëve tona. Përfshirja e klerikëve në zonën shtetërore duhet këqyrur si një aftësi e forcë për të mos shmangur sprovat, jo si nevojë për pushtet e ofiqe.

Intervistë me akademikun Kopi Kyçyku


Nga Entela Binjaku


Me Shqipërinë dhe me Rumaninë në zemër, me një potencial të admirueshëm energjie, dijeje dhe force mendimi, i apasionuar sidomos pas gjuhëve, pas letërsisë, folklorit, gjeologjisë, muzikës, akademiku Kopi Kyçyku është ndër njerëzit që mezi ç’pret ta dëgjosh.
Mundësia për ta intervistuar këto ditë ishte një dhuratë në një kohë të vështirë, si një kujtesë për referencat e tua në jetë, një udhërrëfyes në një kaos drejtimesh.
Përveç përvojës së drejtëpërdrejtë në aktivitete ku binte në sy puna e tij e palodhur, jetëshkrimi i pasur profesional ishte dhe shtysa kryesore për këtë “takim” virtual.
Kopi Kyçyku është nderuar me çmime kombëtare dhe ndërkombëtare për veprimtarinë shkencore-didaktike dhe për përkthime. Ai është pjesëmarrës në shumë kongrese dhe simpoziume shkencore, të organizuara në shumë vende të botës dhe ka dhënë mësim, si profesor i ftuar, në universitete të Evropës, Azisë dhe Afrikës etj.
Është autori i një numri të madh monografish ndër të cilat përmendim: “Mustafa Qemal Ataturku”, „Turqia e Pasluftës (1945-1985)”, „Kryengritja e armatosur e Ilindenit, Maqedoni (1903) „Marrëdhëniet shqiptaro-rumune gjatë shekujve”, „Arumunët e Shqipërisë në kontekst ballkanik”, “Arumunët në optikën shqiptaro-rumune”, “Historia e Shqipërisë”, „Pater - Emil Conduraqi”, „Historia e Maqedonisë”, „Ataturkizmi dhe Turqia e Mijëvjetshit të Tretë”, “Dy Evropa - një divorc intelektual?” (bashkautor Razvan Theodoresku)etj.
Ndër të tjera akademiku Kopi Kyçyku është: Laureat i Medaljes “Mihai Eminesku”, akorduar me Dekretin e Presidentit të Republikës së Moldavisë (2012), anëtar themelues i Fondacionit Evropian “Nikolae Titulesku”, anëtar themelues dhe anëtar i Komitetit Drejtues Ndërkombëtar i Qëndrës Evropiane të Studimeve Ndëretnike dhe të Komunikimit pranë Akademisë Rumune, anëtar themelues i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Evropës Qëndrore, anëtar titullar i Akademisë Evropiane të Arteve (Belgjikë), anëtar i Shoqatës së Ballkanistikës dhe të Sllavistikës, anëtar titullar dhe anëtar nderi i shumë akademive dhe forumeve shkencore ndërkombëtare, etj.

Entela Binjaku: Bukureshti, cili është vendi që zë ky qytet në jetën tuaj?

Kopi Kyçyku: Në zemër. Pranë Pogradecit e Tiranës.

- Si e ndani kohën mes Shqipërisë dhe Rumanisë, çfarë ju mungon më shumë nga Shqipëria kur jeni në Rumani?

Kopi Kyçyku: Afërsisht përgjysëm. Kur jam në Rumani, më mungon Shqipëria. Kur jam në Shqipëri, më mungon Rumania.

- Mund të na flisni pak për familjen tuaj? Ardiani, djali juaj, shkrimtar i njohur dhe ai akademik, zgjedhur rektor i një universiteti në Bukuresht. Si ju bën të ndjeheni ky fakt? Çfarë cilësisht do të veçonit tek fëmijët tuaj?

Kopi Kyçyku: Familja ime, përveç meje, ka në përbërje Marthën (bashkëshorten) dhe dy djem, Ardianin e Gentianin. Ardiani është, siç e thatë, shkrimtar dygjuhësh, akademik e rektor universiteti në Bukuresht. Gentiani - jurist. Të dy janë korrektë e të matur. Në jetë nuk më kanë shkaktuar asnjë telash, sado të vogël.

Trofeja "Shqiponja e Artë" / Trofeul "Vulturul de Aur",


Trofeul ”Vulturul de Aur - Vocea comunității în Diaspora” (cu motivația: "Scriitor și publicist, editor și istoric, membru marcant al diasporei albaneze din România, reprezentant dintre cei mai distinși ai inteligenței albaneze într-o țară în care diaspora noastră are o tradiție strălucită, Domnia Sa devenind una dintre vocile, chipurile și condeiele cele mai de succes ale comunității albaneze din lumea întreaga”).

N-a învățat cum se moare / Nuk mësoi si vdiset (Mihai Eminescu)

M o n o g r a f i / e

În loc de introducere / Në vend të hyrjes
(Ro - Al)


Au trecut peste cinci decenii de la întâlnirea mea cu opera lui Eminescu și pot afirma că învățarea limbii române este pentru mine indisolubil legată de poezia acestui român etern care întruchipează în text și în destin literar câteva dintre trăsăturile unice ale genei (și geniului) românești.

Tânăr poet încă nepublicat, pasionat de literatură, traducând din italiană și rusă pentru propria îmbogățire spirituală, dar trimis să studieze geologia, nu credeam că voi transpune vreodată capodopere eminesciene în limba albaneză și nici că voi cerceta cu devotament structura poetică a lui Eminescu, uneori în sine, alteori comparativ cu operele unor frați întru poetică și simțire balcanică (precum Hristo Botev și Lasgush Poradeci). Nu pot spune că venirea mea în România anilor ’60 din secolul trecut reprezenta un exil în sensul clasic al cuvântului, dar, din fericire, conținea toate amănuntele și sensibilitățile individuale, ca să mă îndrept și mai hotărât spre literatură.

Panait Istrati: "Kira Kiralina" (fragment)

 


Prozator i shquar i gjuhëve frëngjisht e rumanisht, lindur në qytetin Braila të Rumanisë, më 10/22 gusht 1884. U end për të fituar bukën e gojës si punëtor me mëditje, por edhe si gazetar e fotograf, që nga Bukureshti e Kostandinopoja, në Aleksandri, Kajro, Napoli, Paris, Gjenevë, Lozanë etj. Për shkak të vështirësive të mëdha, në vitin 1921, kur ndodhej në Nisë, u përpoq të vrasë veten. Në xhep i gjetën një letër drejtuar nobelistit francez Romain Rolland, i cili ia lexoi shkrimet dhe e mbështeti fuqishëm. Pritja që iu bë librave të tij dhe ndikimi që patën në mjediset letrare evropiane e botërore, ishin të jashtëzakonshëm. Pas peripecish e vështirësish të shumëllojshme, i sëmurë nga tuberkulozi, Istrati kthehet përfundimisht në Rumani në vitin 1933. Ndërron jetë në Senatoriumin Fillaret të Bukureshtit, më 16 prill 1935. Librat e tij janë përkthyer në mbi 30 gjuhë. 

L i b r i

Rrëfimi „Kira Kiralina“ u botua së pari në gushtin e vitit 1923 në Paris, në frëngjisht, shoqëruar me një parathënie nga Rolland, dhe korri sukses të pazakontë te kritika dhe lexuesit. Kjo kryevepër e letërsisë evropiane vjen për herë të parë në shqip nga Kopi Kyçyku.

Botimi i kësaj vepre u mbështet financiarisht nga TRADUKI, një rrjet letrar ku bëjnë pjesë Ministria Federale për Evropë, Integrim dhe Punë të Jashtme e Republikës së Austrisë, Ministria e Jashtme e Republikës Federale të Gjermanisë, Fondacioni zviceran “Pro Helvetia”, Zyra e Kancelarit Federal të Republikës së Austrisë, “KulturKontakt Austria”, Instituti “Goethe”, Agjencia Sllovene e Librit “JAK”, Ministria e Kulturës e Republikës së Kroacisë, Departamenti i Kulturës i Qeverisë së Principatës së Lihtenshtajnit, Fondacioni Kulturor i Lihtenshtajnit, Ministria e Kulturës e Republikës së Shqipërisë, Ministria e Kulturës dhe e Informimit e Republikës së Serbisë, Ministria e Kulturës e Republikës së Rumanisë dhe Fondacioni “S. Fischer".



Panait Istrati: "Kira Kiralina" (fragment)

„Dy apo tre vite rodhën të lumtur, të vetmit vite të fëmijërisë sime, që më kanë mbetur të kthjellët në kujtesë. I kisha mbushur të njëmbëdhjetat. Kira ishte pesëmbëdhjetë dhe nuk ndaheshim asnjë çast. E ndiqja këmba-këmbës, kudo, si këlysh, s’ia ndaja sytë as kur shkonte në nevojtore, ia puthja rrobat e parfumuara. Dhe vajza e gjorë mbrohej ashtu siç mundte, me ëmbëlsi, duke më pandehur të pafajshëm. Me thënë të drejtën, nuk kisha asnjë mendim të saktë, nuk dija çfarë doja, vdisja nga ëndja dhe shkrihesha pas saj.
Duhet të shtoj se, në shtëpinë e nënës sime, jetonim në ferrin e dashurisë. Gjithçka ishte dashuri: të dyja femrat dhe adhuruesit e tyre, tualeti, likeret, parfumet, këngët e vallet. Edhe ikja qesharake nga sytë këmbët e dashnorëve më dukej joshëse dhe argëtuese. Vetëm ardhja e babait dhe përplasja e kokave tona pas mureve ishin të papëlqyeshme dhe pa dashuri. Por i merrnim si një çmim që duhej paguar: çmimi i kënaqësisë. Mamaja thosh:
- Çdo lumturi ka anën e vet të trishtë: madje edhe jetën e paguajmë me vdekjen. Prandaj edhe duhet ta jetojmë. Jetojeni, fëmijë, jetojeni sipas shijeve tuaja, dhe në mënyrë të atillë që të mos ndjeni keqardhje për asgjë në Ditën e Gjykimit të Mbramë.

Çmimi Ndërkombëtar për Përkthim, Kishinjev, maj 2015


[Festivali Ndërkombëtar i Poezisë "Grigor Vieru", Instituti Kulturor Rumun / Institutul Cultural Român - ICR]

Mbrëmë, pak pas mesnatës u ktheva nga Kishinjevi, kryeqyteti i Moldavisë. Këtë herë, Vjena ku qëndrova sërish gjashtë orë, ishte nën pushtetin e shiut. Megjithatë, miqtë e mi besnikë e gjetën mënyrën të më kënaqnin duke më çuar për vizitë në disa pika me domethënie të veçantë historike dhe artistike. 
Nga Kishinjevi fola në telefon me mjaft shokë e miq me banim në Tiranë, por edhe gjetiu: Viktor Bakillari, Besnik Sahatçiu, Hektor Toska, Shpend Topollaj, Hervin Fora, Arben Dybeli, Arben Braçe e të tjerë. U befasuan dhe ndjeva kënaqësi që ndodhi kështu.
Por dua t'ju "raportoj" përse shkova në Moldavi dhe çfarë bëra në kryeqytetin e saj në periudhën 18-22 maj 2015. Atje u organizua Festivali Ndërkombëtar i Poezisë "Grigore Vieru", edicioni i shtatë. Nga poeti i shquar rumun, - që jetoi e krijoi në Moldavi, - emrin e të cilit e mban kjo veprimtari që mbledh përvit krijues nga e gjithë bota, kam shqipëruar jo pak. Kjo ishte arsyeja që jo vetëm më ftuan, por edhe më dhanë Çmimin për Përkthim. Çmimin për Poezi e mori poeti 81 vjeçar Ovidiu Xhenaru, ndërsa Çmimin për kritikë letrare studiuesi Ion Holban.
Në takimet me lexues të të gjitha moshave, niveleve e profesioneve, nxënës e studentë, intelektualë të fushave të ndryshme etj, lexova në shqip krijime të Grigore Vierut dhe ishin të shumtë ata që mbetën të ngazëllyer nga tingëllima dhe hijeshia e shqipes. Dhashë tri intervista për Televizionin Shtetëror të Moldavisë, për seksionin e gjuhës ruse të Radio Kishinjevit e për një nga revistat kulturore më të rëndësishme e me tirazhin më të madh, "Letërsia dhe artet". Gjithashtu, në Institutin e Filologjisë të Akademinë së Shkencave të Moldavisë, paraqita kumtesën: "Ndërndikime shqiptaro-rumune në letërsi".
Gjatë qëndrimit në Kishinjev, ndoqa koncerte muzikore, shfaqje teatrore dhe mora pjesë në përurimin e Festivalit të Filmit Rumun, që do të vazhdojë edhe sot. Përveç filmave të rinj, është parashikuar të projektohen edhe filma të vjetër, disa nga të cilët kemi pasur rastin t'i shohim edhe në Shqipëri vite më parë.

Maj 2015


GRIGORE VIERU: Bota është plot me ura (Poezi)

U lind më 14 shkurt 1935 në katundin Pererata të ish-qarkut Hotin, në territorin e sotëm të Republikës së Moldavisë, në famile bujqve rumunë Pavel dhe Eudokia Vieru, me mbiemrin vajzëror Didik. Kreu shkollën shtatëvjeçare në fshatin e lindjes në vitin 1950 dhe vazhdoi shkollën e mesme në qytetthin Lipkan, të cilën e përfundoi më 1953.
Filloi të botojë më 1957, kur ishte student. Më 1958, Vieru mbaroi Institutin Pedagogjik “Ion Kreanga” të Kishinjevit, Fakultetin e Filologjisë dhe Historisë. Në të njëjtin vit iu botua vëllimi i dytë poetik për fëmijë dhe nisi punën si redaktor në revistën për fëmijë “Shkëndija leniniste”. Ka qenë redaktor edhe i revistës “Dnjestri”, organ i Bashkimit të Shkrimtarëve të Republikës së Moldavisë, i Shtëpisë Botuese “Libri Rumun”, i Shtëpisë Botuese “Libri Moldovas”, ku iu botuan dy vëllime të tjera me vjersha dhe një poemë kushtuar Mihai Emineskut. Më 1965 i jepet Çmimi Republikan i Komsomolit për vëllimin “Vargje për lexuesit e të gjitha moshave” etj.
Më 1968 boton vëllimin me poezi lirike “Emri yt”, që u vlerësua nga kritika si vepra më origjinale. Në vitet 1969, 1970, 1973, 1974, 1977, 1981, 1982, 1989, Grigore Vieru boton në Kishinjev e në Bukuresht njëri pas tjetrit vëllime të tjera poetike, që gëzojnë popullaritet të madh.
Më 1990 u zgjodh Anëtar Nderi i Akademisë Rumune, më 1991 anëtar i Komisionit Shtetëror për Çështjet e Gjuhës, ndëra më 1992 Akademia Rumune e propozoi kandidat për Çmimin Nobel për Paqe.
Në vitin 1993 Grigore Vieru u zgjodh anëtar korrespondent i Akademisë Rumune.
Më 16 janar 2009, poeti pësoi një aksident të rëndë automobilistik në afërsi të Kishinjevit, çka i solli vdekjen.


Nëna
(Mama)

Ngadalë, çapitu, ngadalë,
Mos shkelësh, pa dashur, nënoke
Mbi farat që krahin si valë
Mes qiellit e kësaj toke!

E ndrojtur më je në vështrim,
E lumtur në shpirt, gjithsesi -
Veç bari ta njeh çdo mendim,
Dhe ylli si quhesh e di.

VALERIU MATEI: Ka diçka përtej fjalëve... (Poezi)

Valeriu Matei (lindur me 31 mars 1959 në komunën Kazangic, rrethi Lăpușna, Basarabí), shkrimtar, akademik, themelues dhe / ose drejtues institucionesh, botues vizionar, prani e jashtëzakonshme në jetën dhe vetëdijën kulturore e shkencore rumune, autor i një sërë veprash letrare – Shtylla prej zjarri (Stâlpul de foc, 1988), Gjumë ujku (Somn de lup, 1990), Elegjitë e Djalit Plangprishës (Elegiile Fiului Risipitor, 2010), Kafeneja „Kambana” (Cafeneaua „Clopotul”, 2016), Ziliada (lojë fjalësh zi – ditë, rum. dhe Iliada, Iaşi, 2008); 101 poema (București, 2009); Kafeja e gotës së dashurisë (Cafeaua din paharul iubirii), Râmnicu Sărat, 2011); Kryqëzata Ballkanike (Cruciada Balcanică, Chişinău, 2013); Gurë të bardhë, gurë të zinj (Pietre albe, pietre negre, CD, Chişinău, 2013); Ekuacionet e pezmit (Ecuaţiile disperării, Bucureşti, 2015); Nata e shenjave. Poemat e qëndresës antisovjetike dhe antikomuniste (Noaptea semnelor. Poemele rezistenţei antisovietice şi anticomuniste, Iaşi, 2019); Anatomia e reales (Anatomia realului, Iaşi, 2021), Mbrëmësore mbretërore (Vecernie regală, Chişinău, 2021). Ka shkruar edhe pjesë teatri, ese, studime etj. Siç ka vënë re kritika e specializuar, Valeriu Matei „nuk shkruan me stilograf, por me degën e një shelgu lotues”.

Poeti është edhe një nga figurat emblematike të lëvizjes së Rilindjes Kombëtare të Basarabisë. Poezia e tij është përkthyer anglisht, frëngjist, spanjisht, shqip, gjermanisht, rusisht, italisht, bullgarisht, greqisht, letonisht, azerisht, maqedonisht, hungarisht, sllovakisht, suedisht, turqisht etj.

Kompozitorë dhe interpretues të njohur kanë krijuar, frymëzuar nga vargjet e tij, vepra muzikore në zhanre të ndryshme.

Valeriu Matei ka përkthyer nga poezia franceze, spanjolle, ruse, angleze dhe letoneze.

I janë akorduar shumë çmime letrarë e kulturorë, mes të cilëve Çmimi ”Mihai Eminescu” i Akademisë Rumune (1996, për vëllimin Vdekja e Zenonit (Moartea lui Zenon), Çmimi i Madh ”Nichita Stănescu” për poezi (1995), Çmimi i Madh ”Nichita Stănescu” – Opera Omnia dhe Trofeu ”Nichita Stănescu” (2002), Çmimi për letërsi i diasporës rumune në Gjermani (2004), Çmimi ”Frontiera Poesis” i Festivalit Ndërkombëtar Poesis (2007, Satu Mare), Çmimi për poezi i Lidhjes së Shkrimtarëve të Moldavisë (2008 dhe 2010), Çmimi ”Libri i Poezisë i Vitit” i Panairit Ndërkombëtar të Librit (Kishinjev, 2010) etj. Është dekoruar me Urdhrin Kombëtar "Ylli i Rumanisë" (Steaua României), në gradën Komandor (2004), me Urdhrin e Republikës (Republika e Moldavisë, 2010), me Medaljen "Mihai Eminescu" (Rumani, 2000), me Medaljen ”Dimitrie Cantemir” (Republika e Moldavisë, 2013), me Medaljen ”Mihai Eminescu” (Republika e Moldavisë, 2014) etj.  

 

1.

qytetthe mbi eshtra, Xhokonda të mbështjella në

veshjen e tymtë të një buzëqeshjeje

të hapur si një stacion treni,

 

Danubi prej lotësh nuk ka më shtrat

kripa e dherave është kalbur në gjak,

 

jo fitore, jo vetmi,

qeni hipur majë piramidës

do të vdesë në trekëndshin vigjilues

i dërrmuar në mesnatë

prej një fije bari

 

 

2.

përmes mendimit kolektiv të rrugës

kalon rinia e përskuqur e mjegullës

 hipur mbi kalë të bardhë,

kalon shqiponja e mbarsur e shënjuar

në të vetmen vijë të trurit

me yllin e kuq në pesë cepa të verbër,

 

kalon kamioni me xhamat të vrimuar

nga mustaqet e mëdha të xha xho-së,

kalëron një bullafiq i vrenjtur

mbi jetën politike

dhe një rreze e përkthyer në prapashtesat e habisë

puthitur me një emër apostulli,

 

kalojnë, kalojnë, na kalojnë,

nëpër mendimin kolektiv, nëpër

mënyrën e të menduarit të përbashkët

kurrgjëja, orvatja e kurrgjësë,

fjalimet e kameleonëve gagaçë

gjasmues të mendimit kolektiv të rrugës

 

 

3.

ka diçka përtej fjalëve –

domethënia e fshehur e çastit që ka ikur,

kuptimi i kuptimit ku lëviz

si në një kënetë që ka zënë

kore të hollë në diell,

asnjë hap majtas,

asnjë hap djathtas

kuptimit të kuptimit -

përtej është shurdhimi i dritës

dhe zhurma pa ngjyrë,

 

asgjë nuk të pret përpara,

asnjë ushtri milingonash nuk ta pret udhën,

asgjëja të ndjek nga pas,

 

ka diçka përtej fjalëve

kur këneta e heshtjes mbulohet nga luspa

peshqsh që rrëshqasin si lotuse të tharë

të mirë për një pije të harresës

së kuptimit të kuptimit,

 

ngriji qepallat dhe kalo me shikim

gjithnjë më tej, derisa të bëhesh

urë e pashme përtej kënetës,

tingull i qartë i dritës së vonë

për hatër të afrimit të kuptimit

të përtej fjalëve

 

 

4.

vetmia e një poeme më fillikate se unë

e zhvillon çastin pa iluzione, iluzionin e çastit,

 

plasaritja e mendjeve bëhet njëherazi me

hedhjen e shtizave të përtej Uralit -

 

ç’gjueti, o Zot, dhe bie shi me shallvare

nga të cilët linden kazakë duke vallzuar,

 

goditje nga trekëndshi, nuhatje gjaku,

brohoritje... rroftë vetmia

e poemës pa vetmi,

 

të vetmes poemë të një ikjeje

si një shkundje ëndrrash,

si një rizbutje fajkonjsh

maj-qershor 1993 

 

 

Këmisha e Grigore Vierut

(Cămaşa lui Grigore Vieru)*

 

Në ballkonin ku Poeti vështronte qiellin,

si një flamur të thyer në një luftë të padrejtë,

këmisha e tij e kaltëryer e kapur nga ngrica

e dimrit të ashpër, si një ushtar besnik pret

ta veshë Poeti; por ai ka ikur nga shtëpia

për të veshur këmishën e vdekjes – barrë e rëndë

për zemrën e tij të plagosur e të djegur

prej gënjeshtrës maskareshë, nga helmi barbar

hedhur mbi ne nga ustallarët e farsave

që kanë marrë pushtetin – urrejtja pa shpirt, pa tru,

qose i kuqërremtë, i mballosur me parrulla gjoja atdhetare,

me shikimin tërë qime dhe buxhetfryrë,

qatipi i ndyrë në shërbim të hordhive të neveritshme…

 

Me një rreze dielli në terrin e pafund

Poeti vinte për të të sjellë të vërtetën,

ashkël kombi, ndarë dhe keqtrajtuar,

fëmijë jetim, që i është vjedhur e ardhmja.

 

Poeti përballte tufane dhe stuhi,

shira me gurë dhe çarje dheu

që të të sillte ikonën e të parëve të tu të vërtetë,

të të nxirrte prej territ përmes besës dhe fjalës.

Jo dimri e shtypi, jo mjegulla e natës –

humnera e gënjeshtrës dhe e urrejtjes e coptoi,

thika e Judës ia çau gjoksin e tij të brishtë,

koha e mbytur nga të fëlliqurit

e bëri të vishte këmishën e t’et të vdekur

në udhëkryqet e fatit,

këmishën e përgjakur të vdekjes me të gjitha dhembjet e saj...

 

Në ballkonin e Poetit rrezet e diellit të zbehtë e të nxirë

ledhatojnë fijen e jetësqë i ka mbetur në këmishën me yje,

si një zog i qiellit ajo përpëlitet dhe flatron në pafundësi...

Thuaji, moj nënë e pikëlluar, Perëndisë,

 që Poeti vdiq,

Thuaji, nënë Marie, Zotit

që verbi nuk ka vdekur!

e diel, e diel, 18 janar 2009 

 

 

 

Shira në prill

(Ploi în aprilie)

 

bie shi në prill me zhurmë hapash të lodhur

sikur me foshnjat jetime sot po vajton Perëndia

dhe nuk nxënka çadra e rinisë

(më të rinj me një vdekje vazhdimisht)

siç rrimë pas shtizave të ftohta të shiut të mbështetur,

 

është dita e Ringjalljes, por lajmi nuk i ka ziua të famshmit

e fatit, që të plotësohet, i mungon edhe një popull,

na kanë varrosur në pluhurin e urrejtjes së tyre

bëlbëzuesit e gëzueshëm tek marrin të hollat

 

dhe rruga e tyre është vazhdimisht në fillim,

 e dyzuar si një gjuhë gjarpri,

kthesat i mbart përtej zakonit, natyrës,

nga lugina e vajtimit retë zbresin ngadalë dhe të holla

fijet e ftohta të shiut si telat e këputur të harpave...

hapat ndërpriten të rrezatuar nga e tashmja e papërcaktuar,

masa e sfinksit të pluhuruar rreh agimet,

në kodikët e çastit parakalojnë të falur gabimet,

thirrja e memecërisë përkund regjistrin ngadalë

 

dhe bie shi sikur të tulatte

 etjen e pasosur të vdekjes

në pllaja me varret e sapogërmuar...

dhembje dhe iluzione - zbrazëtia na mban rob

 

mbledh rripa mosgjëje mbi thundrën e shtatores së zgjyrës 

11 prill 1999

 

Zogjtë

(Păsările)

 

Ringjallur

pranë varresh

si ca shkronja

pa fjalë

mbledhin

çastet e jetës

dhe perëndimet

dhe mëngjeset

me flatra resh

përziejnë, valëvitin

hirin e tokës

dhe zjarret e përtejmë.

 

1984

 

* Poet i shquar i rumanishtes, figurë emblematike e kulturës rumune (1935-2009)

 

Zgjodhi e shqipëroi Kopi Kyçyku