Në vitin 2000, gjuhëtari i mirënjohur italian Mario Alinei nxori në dritë “Origini delle lingue d’Europa”, punim i gjerë, në dy vëllime, me afro 1900 faqe. Kjo vepër tërhoqi menjëherë vëmendjen e studiuesve, jo vetëm të gjuhëtarëve, por edhe të historianëve, arkeologëve, numizmatëve etj, të vendeve të ndryshëm. Në Rumani ajo u bë objekt debatesh e analizash, që gjetën pasqyrim edhe në shtypin e specializuar. Ndër më aktivët e më “të nguturit” (si kohë) në zbërthimin me sy kritik të veprës së lartpërmendur, ishte gjuhëtari Mihai Vinereanu, opinionet e të cilit do t’i përmendim në vijim.
Njëra nga idetë qendrore të kësaj vepre është Teoria e Vazhdimësisë (TV), teori që nuk pranon idenë e katastrofave historike, pra të shfaqjes e, përkatësisht, të daljes nga historia të grupeve të tëra etnike e, si rrjedhojë, të disa gjuhëve apo grupgjuhësh, pa përjashtuar procese të thella shndrrimesh në periudha të gjata kohore, pa mohuar plotësisht hibridizimet (kryqëzimet) dhe as zhdukjen e disa gjuhëve, në rrethana të caktuara. Sipas kësaj teorie, është tepër e vështirë, madje pothuajse e pamundur të pranohet asgjësimi i masave të mëdha të folësve, të disa gjuhëve apo grupgjuhësh. Gjithnjë sipas kësaj teorie, autori është i mendimit se grupet e mëdha të sotme linguistike të Evropës janë ngjizur qysh në Neolit, madje edhe më herët, duke vazhduar të mbijetojnë deri në ditët tona.
Ceea ce suprinde, printre multe altele, în creaţia brâncuşiană, este lipsa aproape totală a polemicilor, fie ele de ordin istoric, cultural sau estetic. Marele scupltor ce lucra în taină să cioplească sau finiseze, în paralel cu piatra sau lemnul, şi sufletele (gusturile) oamenilor, răspândeşte o pace rafinată, bine înrădăcinată în creaţiile sale, o pace care îl cheamă pe om la o altă lume, parcă mai veche decât însăşi lumea. Pacea respectivă, ca orice fenomen firesc, nu se lasă comentată şi nici interpretată. Ea este prezentă, clară, instantanee, mereu proaspătă şi, înainte de toate, nu foloseşte nicio conjunctură a cotidianului sau a învăţăturilor istoriei pentru a-şi întări prezenţa.
Născut şi format în Balcani, desăvârşit ca artist în spaţiul parisian şi nu numai, Brâncuşi a devenit şi un promotor al păcii înălţătoare, cunoscând bine vicisitudinile istoriei balcanice. În timp ce alţi artişti, din diferite domenii ale artei, se angajau să schimbe realitatea imediată sau pe cea a viitorului apropiat prin operele lor, Brâncuşi a absorbit toate prezenturile potenmţiale într-un timp al păcii, al omului ridicat deasupra destinului. Pe o cale asemănătoare, dar mai apropiată tradiţiei etniei din care provine, păşeşte de peste patru decenii şi pictorul Jetullah Haliti – ETI, fondatorul unei mişcări artistice numită profondism.
Creaţia şi în general prezenta lui ETI în lumea artistică europeană şi nu numai, ca o firească împletire, ca să nu spunem o reîntoarcere a mentalităţii şi a darurilor albaneze în sânul Bătrânului Continent, sunt deja recunoscute şi apreciate la cele mai înalte niveluri academice. Împreună cu artişti precum Ibrahim Kodra, Gjelosh Gjokaj, Omer Kaleshi, Agim Çavdërbasha şi alţii mai tineri, aflaţi într-o continuă perfecţionare, ETI îmbogăţeşte cu arta şi moralitatea sa o elită de origine albaneză, dar care este în acelaşi timp şi parte a elitei artistice universale.
ETI este un artist care cunoaşte în profunzime prăpăstiile alunecoase şi nu rareori periculoase ale sufletului omenesc, şi, dincolo de orice nepăsare sau pesimism, stă întors către Luminp şi Pace. În condiţiile actuale, poziţia lui poate fi privită şi ca un sacrificiu multiplu care necesită nu doar nişte energii mari, ci şi răbdare, îndurare, înţelepciune. Mişcarea pe care a fondat-o, Profondismul, descifrând şi interpretând la un alt nivel esenţializarea formelor lui Brâncuşi, reprezintă o apropiere lucidă, dar şi plină de smerenie, către esenţe. Profondismul, profunzimea superioară, a păcii luminoase – ca o lume întreagă pusă în faţa superficialităţii şi întunecimilor – concentrează pe unele dintre ţelurile estetice şi artistice principale ale lui ETI ca un mesajer ce răspândeşte o considerabilă cantitate şi calitate de lumină şi pace între oameni, între om şi mediu, între microcosmos şi macrocosmos, între creatură şi Creator. Din acest punct de vedere, creaţia lui ETI este realmente şi o misiune de pace.
Simbolurile pe care ETI le foloseşte şi uneori le descoperă în operel sale – majoritatea remarcabile şi demne de “capodopere” – îţi amintesc de creaţiile brâncuşiene. Orice element al creaţiei lui ETI este în stare să “vorbească” fără dificultate cu esenţele arhetipale ale contemporanilor, indiferent de originea lor etnică, culturală, geografică, istorică etc, ajutându-l pe fiecare dintre ei să se regăsească, să-şi regăsească rădăcinile identităţii, înlesnindu-i întoarcerea, fie şi temporară, doar pentru o scurtă odihnă, limpezire sau reumplere cu ioni de idealism, la limba, cultura şi imaginile materne. Acest lucru se întâmplă în acelaşi timp cu ridicarea, sau deschiderea privitorului către universalitate.
La ETI, “reţeaua” simbolurilor este sprijinită, întărindu-se şi clarificându-se instantaneu, o anumită gamă de culori care nu “ascund” din ce epocă provin şi care “declară” cu măiestrie cărei epoci (mai mult spirituală, decât spaţială şi temporală) se adresează. La un moment de vârf şi graţie, culorile, simbolurile, toate elementele unei opere se supun şi “lucrează” numai pentru ideea-cheie a operei respective, transformând-o pe aceasta într-un autentic act cultural. Într-o vreme în care aproape orice expresie a omului se străduieşte şi deseori izbuteşte să fie trâmbiţată ca una de artă, când kitsch-ul şi amatorismul sprijinite de mass-media năvălesc din toate părţile, când arta superioară şi curată din punct de vedere estetic abia reuşeşte să-şi facă drum prin înceţoşarea sistemului de valori, ca să ajungă şi să rămână, totuşi, la neuitare, Profondismul lui ETI reprezintă şi o chemare, o încurajare, o susţinere pentru tinerii artişti talentaţi care abia şi-au făcut primii paşi pe poteca plină de revelaţii, farmec şi ghimpi a artei. Într-un mod asemănător, dar la un alt registru al realităţii, însuşi ETI a fost “lămurit” şi “călăuzit” de opera lui Brâncuşi, sub semnul păcii superioare.
Acad. Kopi KYÇYKU
Centenarul "Brâncuşi - Păsărea Măiastră", Bucureşti, 22-26 septembrie 2010 100-vjetori "Brënkushi - Zogu në Ajër", Bukuresht, 22-26 shtator 2010
Krijimtaria dhe përgjithësisht prania e Jetullah Halitit – ETI në botën artistike evropiane (e më gjerë), si një gërshetim i natyrshëm, për të mos thënë rikthim i mendësisë dhe i dhuntive shqiptare në gjirin e Kontinentit Plak, janë tashmë të njohura e të vlerësuara në nivelet më të larta akademike. Bashkë me krijues si Kodra, Gjokaj, Kaleshi, Mulliqi, Çavdërbasha e të tjerë, më të rinj, në ngjitje të paprerë, ETI pasuron më tej me artin dhe lartësinë e tij morale një elitë të mirëfilltë shqiptare, e cila është njëherazi pjesëtare e elitës artistike botërore.
ETI është një artist që i njeh me rrënjë thellinat e shkitshme e jo rrallë të rrezikshme të shpirtit njerëzor dhe, me vetëdijë të plotë e me përkushtim, rri i kthyer ndaj Dritës. Në kushtet e sotme, kjo mund të shihet si një flijim i shumëfishtë, që lyp jo vetëm energji të mëdha, por edhe durim, këmbëngulje, mirëkuptim. Lëvizja e tij artistike, të cilën kritika e specializuar e ka quajtur “Profondizëm” mund të shqipërohet “Thellizëm” e kjo jo vetëm si një shqipërim i thjeshtë, por si një afrim më i saktë ndaj thelbit. Thellinat dhe thellësitë, si kundërvënie ndaj cektinave dhe errësirave, përqëndrojnë në vetvete disa nga synimet kryesore të ETI-t si kumtues dhe shpërndarës i një sasie e cilësie të lartë drite, mes njerëzve, mes njeriut dhe mjedisit, mes mikrokozmosit dhe makrokozmosit, mes krijesës dhe Krijuesit. Nga kjo pikëpamje, krijimtaria e ETI-t është përnjimend edhe një mision paqeje.
Simbolet që ETI përdor e madje ngjiz së pari në veprat e tij, - shumica të mbamendshme dhe të denja për titullin “kryevepër”, - të kujtojnë synime të llojit brankushian. Çdo element i krijimtarisë së ETI-t është në gjendje të “kuvendojë” pa vështirësi me thelbet arketipale të bashkëkohësve, pavarësisht nga prejardhja e tyre etnike, kulturore, gjeografike, historike etj, duke e ndihmuar secilin që të rigjejë veten, rrënjët, kthimin qoftë edhe të përkohshëm, sa për çlodhje, kthjellim, apo mbushje me jone idealizmi, në gjuhën, kulturën, pamjet amtare. Kjo ndodh njëheresh me ngritjen, ose me hapjen e shikuesit ndaj universalitetit.
”Rrjetin” e simboleve e mbështet, duke e forcuar e qartësuar, një gamë e caktuar ngjyrash, të cilat nuk e ”fshehin” nga cila epokë vijnë dhe ”thonë” mjeshtërisht se cilës epokë (që është më fort shpirtërore, se sa hapësinore e kohore) i drejtohen. Në një pikë kulmore, ngjyrat, simbolet, gërshetimet e të gjithë elementeve përbërës të një vepre të ETI-t i nënshtrohen dhe ”punojnë” vetëm për idenë themeltare të veprës, duke e shndrruar këtë të fundit në një akt të mirëfilltë kulturor.
Në një kohë kur gati çdo shprehje e njeriut orvatet dhe shpesh ia del mbanë të trumbetohet si art, kur kitsch-i dhe amatorizmi që kanë mbështetje mediatike jobindëse dynden nga të gjitha anët, kur arti i epërm dhe i kulluar për nga estetika mezi çan udhë mes mjegullimit të vlerave, për të mbërritur, sidoqoftë, në paharrim, Thellizmi i ETI-t përfaqëson si vetiu edhe një nxitje, inkurajim, mbështetje për artistët e talentuar që sapo kanë hedhur hapat e parë në rruginën plot vegime, magji e gjemba të artit.
O soartă stranie, neasemănătoare cu multe, sau foarte rară, cu întorsături neobişnuite, este cea a talentatului scriitor albanez Bashkim Shehu. Fiu răsfăţat al celui mai puternic şi mai longeviv premier din istoria modernă a Albaniei, care a explorat lumea civilizată atunci când ceilalţi nu îndrăzneau să se gândească la ea, a trecut mai târziu, timp de circa zece ani, prin calvarul închisorii rău famate a ţării, din Burrel. După eliminarea fizică şi politică a lui Mehmet Shehu, erou al luptei antifasciste din Spania, comandant legendar în cursul celui de-Al Doilea Război Mondial, iar mai apoi cel mai puternic demnitar comunist după Enver Hodja, Bashkim şi familia sa au suportat chinurile a persecuţiei.
Despre tema persecuţiei sub dictatura comunistă au scris şi alţi autori, majoritatea lor însă fiind simpli cetăţeni, care îşi exprimau mâhnirea acumulată, dezvăluiau aspecte înfricoşătoare din viaţa în închisori, îi acuzau pe persecutori, revendicându-şi drepturile. Spre deosebire de toţi aceştia, autorul romanului “Angelus Novus” nu acuză în mod direct pe nimeni, nu-şi asumă răspunderea de a se tângui, de a-şi lua revanşa sau de a-şi revendice recuperarea drepturilor pierdute de-a lungul celor zece ani de condamnare politică. Din mulţimea co-suferinzilor, el îl alege pe Mark Shpendi, un locuitor din îndepărtata regiune Nikaj-Mërturi, din nordul Albaniei, un ins cu o minte sclipitoare, deşi cu instruire minimă, întreruptă la Tirana din motive politice. Convorbirile din închisoare, dialogurile Shehu-Shpendi sunt tratate filozofice propriu-zise, modalităţi iscusite de descifrare a vieţii şi a morţii, a raporturilor inter-umane şi a sistemelor politice, a iubirii şi a gândirii.
Periudha nga kryengritja antiosmane e Bosnjë-Hercegovinës (1875), deri në fund të Luftës
së Parë Botërore (1918), shënon një etapë mjaft të rëndësishme, dinamike dhe
plot arritje në historinë e të gjithë popujve të Evropës Juglindore. Ajo
përfaqëson jo vetëm hedhjen e disa hapave specifike për secilin komb në rrugën
drejt modernizimit dhe evropianizimit, por edhe përmbushjen e idealeve
përkatës.
Prej shekujsh, duke
qënë të përfshirë brenda formash të ndryshme imperiale, popujt e rajonit nuk
patën shtet të tyrin. Për vdekjen sa më të shpejtë të „Të sëmurit të Bosforit”,
pra të Perandorisë Osmane, ishin të interesuar jo vetëm popujt e sunduar egërsisht
prej saj, por edhe Fuqitë e Mëdha. Kjo shpjegohet me potencialin e madh
ekonomik e njerëzor, sidhe me rëndësinë strategjike të Perandorisë Osmane, si
ndërlidhëse e Evropës Perëndimore me trevat e Lindjes e me krejt kontinentin
aziatik. Nga ana tjetër, as Fuqitë e Mëdha, siç dëshmuan faktet e mëvonshëm,
sidomos Kongresi i Berlinit (1878), nuk deshën të dinin për fatin e „të
vegjëlve”. Në ato rrethana, „mozaiku” i popujve, aq i larmë për nga elementët e
qytetërimit, fesë dhe gjendjes materiale, po bëhej gjithnjë e më i vetëdijshëm
për fatet e veta, aq më tepër që edhe ardhja në pushtet e Turqve të Rinj
(1908), i zhgënjeu keq, duke mos mbajtur asnjë premtim.
Thuhet se goja e fëmijëve, ashtu si ajo e profetëve, thotë të vërtetën. Njëlloj si profetët, edhe fëmijët jetojnë në një univers ideal, në të cilin bota e brendshme dhe ajo e jashtme mund të ndërtreten, mund të ngjizen e madje të lindin nga shoshoqja. Tek të miturit e vërteta i avitet saktësisë së matematikës e relativitetit të fizikës. Për ta e vërteta nuk është më shumë apo më pak e vërtetë, por thjesht e vërtetë. Duke shkruar këto, sjell ndërmend vocrraken kolumbiane, për të cilën Markezi dëshmon se e pat portretizuar për një konkurs tregimesh. “Kur të rritem, dua të bëhem mjeke e shquar, në një spital të madh të Nju Jorkut dhe, kur të vdesin të sëmurët, të vdes edhe unë bashkë me ta” - ve në gojë të vogëlushes shkrimtari i famshëm.
Kam pasur gjithmonë një admirim thuajse fëmijëror për të vërtetat e për zbulimet e mëdha, jo rrallë ngazëllyese për nga thjeshtësia e sidomos për nga vërtetësia e tyre. Por edhe për nga mençuria, për nga përpjekjet shpesh titanike që ndryjnë në vete dhe jo më pak për shpresën për më mirë që rrezatojnë dhe, pse jo, për humanizmin që na përcjellin. Ndër këto shpikje, njëra është pikërisht rrota, ky njëpërmasim i sferës universale, ky nënshtrim i harmonisë ndaj barrës së mundit e djersës, sidhe ndaj “kruspullosjes” së hapësirës që kompasi modest i dykëmbëshit e mbidimensiononte. Janë të mirënjohura e të mbarëpranuara ndihmesat e mëdha dhe virtytet gatinjerëzore të rrotës. Prandaj me të drejtë çanga e alarmit e mediave këto ditë tingëlloi fort për mbrojtjen e një simotre të saj të vitit 168 para Krishtit, - të gjetur në Antigone, - objekt me rëndësi të veçantë për historinë e arkeologjisë sonë. Ajo nuk duhet lënë kurrsesi të pësojë fatin e qindra objekteve vlerërralla të kultit kristian e mysliman në kohën e monizmit në emër të luftës inkuizicioniste-mesjetare kundër “mbeturinave prapanike dhe paragjykimeve fetare”.
